Borderline

Borderline is een persoonlijkheidsstoornis. Dit houdt in dat er geen sprake is van één duidelijk omlijnd ziektebeeld, maar wel van een combinatie van typische persoonlijkheidstrekken. De ene persoon met borderline is ook de andere niet. De aandoening kan zich op verschillende manieren en in verschillende gradaties voordoen.

In het algemeen kan je stellen dat de gedachten, de gevoelens en het gedrag van een persoon met borderline anders zijn dan wat als normaal wordt beschouwd. Doordat de symptomen zo uiteenlopend zijn en in verschillende gradaties voorkomen, wordt de ziekte vaak niet (h)erkend.

De naam ‘borderline’ betekent letterlijk ‘grens’. Vroeger dacht men dat de aandoening zich situeerde op de grens tussen neurose en psychose en vandaar dat men deze naam gekozen heeft. Tegenwoordig is de visie hierover aan het veranderen en gebruikt men steeds minder de term borderline. Mogelijks verandert de ziekte nog van naam in de toekomst.

Borderline komt meestal tot uiting in de puberteitsperiode. Het ontstaat door een combinatie van aanleg en omgevingsfactoren. Niet elke persoon met genetische aanleg zal ook effectief borderline ontwikkelen. De omgeving speelt een erg belangrijke rol bij het ontstaan: verwaarlozing, misbruik, mishandeling en traumatische ervaringen kunnen hechtingsproblemen veroorzaken. Deze hechtingsproblemen kunnen dan weer leiden tot het ontwikkelen van borderline.

In praktijk blijken veel meer vrouwen dan mannen deze persoonlijkheidsstoornis te ontwikkelen. Hiervoor is er echter geen reden bekend.

Ondanks de onduidelijkheden over borderline en de zeer veel verschillende manieren waarop het zich manifesteert, is het toch één van de meest gestelde diagnoses in onze westerse maatschappij. Dit komt mede doordat onze maatschappij een aantal van de symptomen van borderline in de hand werkt en uitlokt.

Symptomen

De symptomen bij borderline zijn heel uiteenlopend van aard. De ernst waarin ze voorkomen, kan bovendien ook erg verschillen. Wanneer er sprake is van een combinatie van onderstaande persoonlijkheidstrekken, waarbij er voldoende van de beschreven kenmerken voorkomen bij de onderzochte persoon, is er sprake van borderline.

Stemmingswisselingen / emotionele instabiliteit

Iemand met borderline lijkt voortdurend overgevoelig te reageren. Voor de omgeving is dit moeilijk omdat je nooit op voorhand weet wat je mag verwachten. De stemming van een persoon met borderline kan zeer plots omslaan van euforie naar wanhoop en verdriet. Boosheid kan van de ene moment op de andere overgaan in ongecontroleerde woede.

Mensen met borderline denken ook zwart-wit. Er zijn geen tussenwegen voor hen. Dit gaat zowel op voor relaties: een persoon is goed of slecht. Als voor situaties: een compromis is niet mogelijk. Dit zwart-wit beeld kan zeer snel en ogenschijnlijk zonder reden omslaan, waardoor een fantastisch persoon ineens als waardeloos aanzien kan worden. Door deze extreme vooroordelen staan relaties met andere mensen voortdurend onder spanning en wordt het aangaan van langdurige contacten erg moeilijk. Iemand met borderline heeft dan ook vaak zeer intensieve, maar kortdurende relaties. Dit uit zich bijvoorbeeld in het regelmatig wisselen van vrienden, vaste partner of job.

Over het algemeen kan je de stemming van iemand met borderline omschrijven als extreem, hevig, paranoia en wisselend.

Impulsiviteit

Personen met borderline willen alles onmiddellijk.  Ze willen het hier en nu en kunnen hun behoefte niet uitstellen. Maat houden is moeilijk voor hen en daardoor hebben ze de neiging te overdrijven. Dit leidt tot verslavingsproblematieken, eetstoornissen, dure aankopen, snel wisselende seksuele contacten, roekeloos gedrag zoals betrokken raken in gevechten…

Dit toont zich ook in persoonlijke contacten: mensen met borderline hebben de neiging om al bij het eerste contact allerlei intieme details te vertellen over zichzelf.

‘Eerst doen, dan denken.’ lijkt wel het moto van een persoon met borderline.

Gebrek aan zelfvertrouwen en verstoord zelfbeeld

Mensen met borderline hebben zeer weinig zelfvertrouwen en een laag zelfbeeld.

Ze hebben geen vertrouwen in de keuzes die ze maken en twijfelen voortdurend aan zichzelf en anderen. Door het lage zelfbeeld zijn ze ook buitengewoon gevoelig voor kritiek.

Net zoals ze zwart-wit denken over anderen en over situaties, doen ze dit ook over zichzelf. Hierdoor voelen ze zich de ene moment alsof ze de wereld aankunnen en de volgende moment hebben ze last van depressieve gedachten.

Om hun eigen onzekerheden te verbergen, zullen sommigen zichzelf gaan overschreeuwen. Ze doen dit door provocerend gedrag te vertonen, bijvoorbeeld een gevecht uitlokken.

Verlatingsangst

Er is een voortdurende angst om verlaten te worden door de mensen om hen heen. Doordat ze erg zwart-wit denken en spreken over mensen, wordt deze angst ook vaak werkelijkheid. Het is namelijk erg moeilijk om een evenwichtige relatie op te bouwen met iemand die je de ene dag de hemel in prijst en de volgende dag de grond in boort.

Personen met borderline stellen hun omgeving voortdurend op de proef en kunnen zich overmatig sterk binden aan mensen uit schrik hen te verliezen. Zelfs in groep kunnen ze zich erg eenzaam voelen.

Automutilatie (zelfverwonding)

Veel mensen met borderline maken periodes door waarin ze zichzelf verwonden of suïcidale neigingen hebben. Dit kan gaan van gevaar opzoeken, tot overmatig drinken of zelfs zichzelf krassen of branden. Tien procent beëindigd uiteindelijk zijn leven.

Meestal vindt deze zelfverwonding plaats na gevoelens van stress of boosheid. Het is een manier om de spanning te verminderen of om zichzelf te straffen. Bovendien verdooft de zelfopgewekte pijn of roes andere gevoelens.

Psychoses

Kortdurende psychoses van enkele uren of dagen kunnen voorkomen.

Tijdens een psychose worden de eigen gevoelens en gedachten, maar ook de omgeving anders beleefd. Je kan stemmen horen of beelden zien. Dit brengt je in de war en maakt je ook achterdochtig.

Dissociaties

Bij dissociatie treedt de persoon voor bepaalde tijd uit zijn lichaam. Het lijkt wel alsof hij zichzelf in een film ziet spelen. Het is een manier om met stress om te gaan, om de eigen emoties onder controle te kunnen houden.

Behandeling

Begeleiding van de omgeving

Familie en vrienden kunnen leren omgaan met de ziekte. Enkele handvaten:

Geduld, begrip en toewijding

Zodat er een hechte en blijvende band kan ontstaan met de persoon met borderline.

Grenzen stellen, niet meegaan in vermijdingsgedrag of ontkenningsgedrag

Ambulante of residentiële begeleiding

Meestal kan de therapie ambulant gebeuren. Enkel in acute gevallen is een opname noodzakelijk. Langdurige therapie is wel noodzakelijk.

Er zijn verschillende vormen van therapie voor borderline:

Dialectische gedragstherapie (DGT)

Hierbij leert de patiënt beter om te gaan met zijn probleemgedrag: het richt zich enerzijds op het verminderen van probleemgedrag en anderzijds op het aanleren van vaardigheden om met dit gedrag om te gaan wanneer het zich wel stelt. Het doel is hier niet om de persoonlijkheid te veranderen. Deze therapie bestaat uit wekelijkse individuele sessies en ook uit een vaardigheidstraining in groep.

Schema-therapie

Deze therapie combineert principes van de cognitieve gedragstherapie met andere technieken uit de psychotherapie. Het grote succes komt hier door de intensiteit van de therapie: twee sessies per week gedurende drie jaar.

Mentalization Based Treatment (MBT)

Bij MBT leert de patiënt omgaan met het verschil tussen realiteit en fantasie. Fantasie mag niet langer gebruikt worden als vluchtmechanisme (dissociatie) wanneer de realiteit te pijnlijk is.

Medicatie

Dit wordt doorgaans gecombineerd met therapie. De medicatie bestrijdt de symptomen, terwijl de therapie je aanleert hoe je zelf met de symptomen kan omgaan.

Leeftijd

Hier kun je zelf niets aan doen, maar onderzoek heeft wel uitgewezen dat de meeste mensen met borderline tussen hen dertigste en veertigste een groot aantal van de scherpe kantjes van de ziekte verliezen. De symptomen worden minder opvallend, wat de ziekte leefbaarder maakt.